Welke soorten olijfolie zijn er?

Extra vierge, vierge of zelfs alleen olijfolie: de benaming op het etiket doen eenzelfde soort olie vermoeden, maar de inhoud kan aanzienlijk verschillen. Sommige oliën komen rechtstreeks uit olijven, andere bevatten geraffineerde olie. In het schema hieronder kun je in één oogopslag zien wat de verschillende benamingen betekenen.
De categorieën op een rij
De categorie hangt af van de productiewijze en van de eigenschappen waaraan de olie wettelijk moet voldoen.
Rechtstreeks uit olijven
Mechanische of andere fysieke methoden, zonder raffinage
Extra vierge olijfolie
- Geur en smaak
- Fruitigheid; geen sensorische gebreken
- Vrije zuurgraad
- Maximaal 0,8%
Mag in de EU aan consumenten worden verkocht
Lees de uitgebreide uitleg →Vierge olijfolie
- Geur en smaak
- Fruitigheid; beperkte sensorische gebreken toegestaan
- Vrije zuurgraad
- Maximaal 2,0%
Mag in de EU aan consumenten worden verkocht
Lees de uitgebreide uitleg →Ordinary vierge olijfolie
- Indeling
- IOC-categorie; geen EU-categorie
- Geur en smaak
- Meer gebreken toegestaan dan bij vierge olijfolie
- Vrije zuurgraad
- Maximaal 3,3%
Geen verkoopcategorie binnen de EU
Lees de uitgebreide uitleg →Lampante olijfolie
- Eigenschappen
- Voldoet niet aan de eisen voor eetbare vierge olijfolie
- Bestemming
- Raffinage of technisch gebruik
Mag in de EU niet als levensmiddel aan consumenten worden verkocht
Lees de uitgebreide uitleg →Na raffinage
Ongewenste geur, smaak en kleur worden grotendeels verwijderd en de vrije zuurgraad wordt verlaagd
Geraffineerde olijfolie
- Herkomst
- Olijfolie die rechtstreeks uit olijven is verkregen en daarna is geraffineerd
- Geur en smaak
- Vrijwel neutraal
Mag in de EU niet aan consumenten worden verkocht
Lees de uitgebreide uitleg →Olijfolie van geraffineerde en vierge olie
- Samenstelling
- Geraffineerde olijfolie met vierge of extra vierge olijfolie
- Geur en smaak
- Meestal mild
Mag in de EU aan consumenten worden verkocht
Lees de uitgebreide uitleg →Uit de restmassa van olijven
Sansa blijft achter nadat de olijfolie van water en vaste bestanddelen is gescheiden
Olie uit de restmassa van olijven
- Ook genoemd
- Sansa-olie of olive-pomace oil
- Geur en smaak
- Meestal mild
Te koop aan consumenten in de EU
Lees de uitgebreide uitleg →De genoemde sensorische eisen zijn wettelijke criteria voor de categorie. Ze betekenen niet dat iedere fles vóór de verkoop door een officieel proefpanel is beoordeeld. Bij officiële controles kan een erkend proefpanel beoordelen of de geur en smaak van vierge olijfolie aan de wettelijke eisen voldoen.
Ruiken, proeven en meten
Of een olijfolie extra vierge of vierge mag heten laten de chemische en sensorische (geur en smaak) analyses zien. De olie moet daarvoor aan bepaalde eisen voldoen. Die eisen zijn binnen de Europese Unie voor de verschillende olijfoliecategorieën wettelijk geregeld. Het verantwoordelijke bedrijf dat de olie op de markt brengt moet ervoor zorgen dat aan de wettelijke eisen voor de categorie die op het etiket staat vermeld, is voldaan.
In het laboratorium wordt onder meer gekeken naar de vrije zuurgraad, oxidatie en veroudering, de samenstelling van de olie en mogelijke aanwijzingen voor raffinage of vermenging. Zo kunnen ook onregelmatigheden of fraude aan het licht komen, bijvoorbeeld wanneer de samenstelling van de olie niet overeenkomt met de categorie die op het etiket staat.
Bij officiële controles bestaat de mogelijkheid een erkend proefpanel in te schakelen. De panelleden beoordelen de olie volgens een vastgelegde methode. Zij geven geen persoonlijk smaakoordeel, maar letten op (de hoogte van) fruitigheid of juist mogelijke gebreken van de olijfolie, zoals ranzigheid of mufheid. Daarnaast beoordelen zij de aanwezigheid van een bittertje en een pepertje.
Categorieën van vierge olijfolie
Vierge olijfolie komt rechtstreeks van de olijf, die wordt gemalen en daarna bijvoorbeeld gecentrifugeerd waarbij de olie wordt gescheiden van de rest. De olie wordt niet geraffineerd. Laboratoriumonderzoek en een beoordeling door een proefpanel bepalen in welke categorie de olie wordt ingedeeld.”
Extra vierge olijfolie
Om tot deze hoogste kwaliteitsklasse te behoren, moet de olie aan alle vastgestelde chemische eisen voldoen. Bij de officiële beoordeling van geur en smaak mogen geen gebreken worden gevonden. Ook moet er fruitigheid te ruiken en te proeven zijn. Hoewel positieve kenmerken als bitterheid en peperigheid positief bijdragen aan de smaak, is er geen verplichte minimumwaarde voor deze eigenschappen.
De vrije zuurgraad mag maximaal 0,8 gram per 100 gram bedragen. Olijfolie bestaat voornamelijk uit triglyceriden: vetmoleculen waaraan vetzuren zijn gebonden. Wanneer vetzuren daarvan losraken, worden ze vrije vetzuren genoemd. Dit kan bijvoorbeeld gebeuren wanneer olijven beschadigd of aangetast zijn of niet zorgvuldig worden verwerkt en bewaard.
De vrije zuurgraad geeft aan hoeveel van deze vrije vetzuren in de olie aanwezig zijn. De waarde wordt in een laboratorium gemeten en uitgedrukt als gram oliezuur per 100 gram olie. Je kunt de vrije zuurgraad niet ruiken of proeven. De waarde betekent dus niet dat de olie zuur ruikt of smaakt.
De officiële Nederlandse wettelijke benaming is ‘extra olijfolie van eerste persing’. In het dagelijks taalgebruik wordt meestal extra vierge olijfolie gezegd.
Het woord ‘persing’ betekent niet dat de olie met een traditionele of moderne pers moet zijn gemaakt. Moderne olijfmolens werken meestal met centrifuges.
Vierge olijfolie
Het verschil met extra vierge olijfolie zit in de kwaliteitsbeoordeling. Bij vierge olijfolie zijn beperkte gebreken in geur of smaak toegestaan. Ook mag de vrije zuurgraad hoger zijn: maximaal 2,0 gram per 100 gram, tegenover maximaal 0,8 gram bij extra vierge olijfolie.
Vierge olijfolie mag rechtstreeks als levensmiddel worden verkocht, maar behoort niet tot de hoogste kwaliteitsklasse.
Ordinary vierge olijfolie
De International Olive Council (IOC) onderscheidt in de internationale indeling ook ordinary virgin olive oil. Dit is de Engelse term; op de website noemen we deze categorie ordinary vierge olijfolie.
De olie wordt rechtstreeks uit olijven verkregen en niet geraffineerd. Er mogen meer gebreken in geur en smaak aanwezig zijn dan bij vierge olijfolie. Ook mag de vrije zuurgraad hoger zijn: maximaal 3,3 gram per 100 gram, tegenover maximaal 2,0 gram bij vierge olijfolie.
In landen waar dat is toegestaan, kan deze olie rechtstreeks als ordinary virgin olive oil aan consumenten worden verkocht. Binnen de Europese Unie bestaat deze categorie niet. Olie die niet aan de EU-eisen voor extra vierge of vierge olijfolie voldoet, kan niet onder die benamingen rechtstreeks aan consumenten worden verkocht.
Lampante olijfolie
Net als de vorige categorieën olijfolie, komt ook deze olie rechtsreeks uit olijven en is deze olie niet geraffineerd. De naam lampante verwijst naar het vroegere gebruik van deze olie als brandstof voor olielampen.
Als het proefpanel geen fruitigheid ruikt en proeft en er duidelijke defecten aanwezig zijn, dan valt de olie in deze lampante-categorie.
Daarnaast is er nog onderzoek naar de chemische waarden. Voldoen die niet aan de eisen voor vierge olijfolie, dan kan ook dat leiden tot de indeling lampante. Een olie die alleen mild of weinig uitgesproken smaakt, is dus niet automatisch lampante.
Beschadigde of aangetaste olijven door bijvoorbeeld de olijfvlieg veroorzaken kwaliteitsverlies. Ook tijdens het vervoer, de verwerking of de opslag kan de kwaliteit achteruitgaan. Dit leidt niet altijd automatisch tot lampante olijfolie.
Lampante olijfolie mag niet rechtstreeks als levensmiddel aan consumenten worden verkocht. De olie kan wel worden geraffineerd en daarna als grondstof worden gebruikt voor een andere categorie olijfolie.
Geraffineerde olijfolie
Raffinage van olijfolie bestaat uit een aantal stappen.
Eerst wordt de hoeveelheid vrije vetzuren verminderd om vervolgens materialen toe te voegen die kleurstoffen, oxidatieproducten en andere ongewenste stoffen bindt. Deze materialen worden er daarna weer uitgefilterd.
Tot slot verwijderen stoom, een sterk vacuüm en een hoge temperatuur de stoffen die ongewenste geuren en smaken veroorzaken. Er blijft dus een reuk- en smaakloze olie achter.
Olijfolie van geraffineerde en vierge olie
Ergens op het etiket van een fles staat ‘olijfolie’. De volledige wettelijke benaming: ‘olijfolie bestaande uit geraffineerde olijfolie en olijfolie van de eerste persing’ moet daar ook te lezen zijn.
Dit product is een mengsel van geraffineerde olijfolie en olijfolie die rechtstreeks uit olijven is verkregen. Voor dit laatste deel kan binnen de Europese Unie zowel vierge als extra vierge olijfolie worden gebruikt.
De geraffineerde olie is vrijwel neutraal van geur en smaak. De toegevoegde vierge of extra vierge olijfolie geeft het mengsel enige geur, smaak en kleur.
De Europese regelgeving bepaalt uit welke soorten olie het product mag bestaan, maar schrijft geen algemeen vast mengpercentage voor. De verhouding kan daarom per product verschillen.
Supermarkten verkopen deze olie en ook de horeca kan dit type olijfolie gebruiken.
Olie uit de resten van olijven (sansa-olie)
De olijven die door het malen zijn fijngemaakt worden een soort olijvenbrij. Tijdens de extractie wordt de olie gescheiden van water en vaste bestanddelen. Wat daarna overblijft is dus niet de olijvenbrij, maar een vochtige restmassa van vruchtvlees, schillen, stukjes pit, water en een kleine hoeveelheid olie. Deze restmassa heet sansa. In het Engels wordt meestal het woord pomace gebruikt.
Uit de sansa kan nog olie worden gewonnen. Dat gebeurt in een afzonderlijk industrieel proces, waarbij oplosmiddelen of andere fysieke behandelingen kunnen worden gebruikt. De ruwe olie die daarbij ontstaat, is niet geschikt voor directe consumptie. Als de olie voor levensmiddelen wordt gebruikt, moet zij daarom eerst worden geraffineerd.
Voor het consumentenproduct wordt de geraffineerde olie gemengd met vierge olijfolie die geschikt is voor consumptie. De officiële Nederlandse verkoopbenaming is ‘olie uit perskoeken van olijven’. Met ‘perskoeken’ wordt hier de restmassa van de olijven bedoeld. Het betekent niet dat de olijven een tweede keer worden geperst.
Ook de benamingen sansa-olie en pomace-olie worden gebruikt. Deze olie behoort tot een afzonderlijke wettelijke categorie en is niet hetzelfde als vierge of extra vierge olijfolie.
Wat vertelt het etiket?
Niet elke olijfolie wordt op dezelfde manier gemaakt. Het etiket vertelt je welke soort er volgens de producent in de fles zit. De woorden ‘extra vierge’ zijn geen garantie dat de olie in de fles aan die kwaliteit voldoet. Alleen een proefpanel en chemische analyse kunnen dit vaststellen. Beter is de olijfolie in de winkel zelf te ruiken en te proeven.
Meer over het kiezen en bewaren van olijfolie →
Bronnen
- International Olive Council. (2026). Trade Standard Applying to Olive Oils and Olive-Pomace Oils – COI/T.15/NC No. 3/Rev. 22
- International Olive Council. (2024). Method for the Organoleptic Assessment of Virgin Olive Oil – COI/T.20/Doc. No. 15/Rev. 11
- International Olive Council. Olive Oil
- International Olive Council. (2006). Quality Management Guide for the Olive Oil Industry: Refineries – T.33-1/Doc. No. 2-2
- International Olive Council. (2006). Quality Management Guide for the Olive-Pomace Oil Extraction Industry – T.33-1/Doc. No. 4
- Europese Commissie. (2022, geconsolideerde tekst 2024). Gedelegeerde Verordening (EU) 2022/2104 betreffende handelsnormen voor olijfolie
- Europese Commissie. (2022, geconsolideerde tekst 2024). Uitvoeringsverordening (EU) 2022/2105 betreffende conformiteitscontroles en analysemethoden voor olijfolie
- Europese Unie. (2013, geconsolideerde tekst 2026). Verordening (EU) nr. 1308/2013 – gemeenschappelijke ordening van de markten voor landbouwproducten
