Wat begon als het gebruik van wilde olijfbomen, groeide uit tot een van de meest gewaardeerde landbouwproducten rond de Middellandse Zee.

Het prille begin in het gebied Levant

Het gebied van de zuidelijke Levant bevindt zich aan de oostkant van de Middellandse Zee. Het omvat delen van het huidige Syrië, Libanon, Israël, de Palestijnse gebieden en Jordanië. Analyse van archeologisch en botanisch onderzoek toont aan dat de teelt van olijfbomen in dit gebied ongeveer 7.000 jaar geleden begon. In dezelfde regio is ook ouder bewijs aangetroffen voor de productie van olijfolie.

De olijfoliehandel en verspreiding rond de Middellandse Zee

De olijventeelt verspreidde zich duizenden jaren later over het oostelijke gebied van de Middellandse Zee. Tijdens de bronstijd was er al een bloeiende handel in olijfolie. In de daaropvolgende eeuwen breidde de handel in olijven en olijfolie zich steeds verder uit in gebieden rond de Middellandse Zee.

Meer dan alleen voedsel

Olijfolie was tijdens de klassieke oudheid van groot cultureel en economisch belang. Het werd niet alleen gebruikt als voedingsmiddel, maar kende ook vele toepassingen:

  • Als brandstof voor olielampen in huizen en tempels.
  • Voor medicinaal en cosmetisch gebruik. Griekse en Romeinse artsen, waaronder Hippocrates, schreven oliën voor voor uiteenlopende toepassingen. Ook atleten maakten er gebruik van door hun lichaam in te smeren of te masseren.
  • De olijftak ontwikkelde zich tot het symbool van vrede en verzoening

Lokale beoordeling worden internationale afspraken

Olijfolie wordt dus al duizenden jaren gemaakt, maar de indeling van verschillende kwaliteitsniveaus is beduidend jonger. De olijfolie werd lange tijd lokaal beoordeeld, op basis van ervaring, smaak en de reputatie van een regio of producent. Door de toename van internationale handel ontstond behoefte aan gezamenlijke definities, gelijksoortige analysetechnieken en -methoden en benamingen.

De International Olive Council (IOC) speelt hierin een cruciale rol. Deze intergouvernementele organisatie werd in 1959 opgericht onder de vlag van de Verenigde Naties en heeft haar hoofdkantoor in Madrid. Het IOC ontwikkelt wereldwijd standaarden voor olijfolie en tafelolijven, biedt ondersteuning bij onderzoek en werkt aan het verbeteren van analysemethoden.

Deze standaarden van het IOC zijn niet overal van toepassing. Landen en samenwerkingsverbanden, zoals de Europese Unie, verwerken zulke standaarden in hun eigen wetgeving. Hierdoor kunnen de specifieke wettelijke bepalingen per land of regio verschillen, terwijl veel basisprincipes internationaal zijn afgestemd.

Wanneer ontstond ‘extra vierge’?

Extra vierge klinkt misschien traditioneel, maar de officiële kwaliteitsklasse is jong. In 1991 werd de indeling van olijfolie uitgebreid vastgelegd in Europese wetgeving, inclusief fysisch-chemische kenmerken en een methode voor de beoordeling van geur en smaak.

Extra vierge werd dus niet als nieuwe oliesoort ontwikkeld. Hoogwaardige olie bestond al veel langer. Het was vooral nieuw dat de naam ‘extra vierge’ werd gekoppeld aan meetbare vereisten en aan een gestandaardiseerde sensorische beoordeling.

De officiële Nederlandse term is extra olijfolie van de eerste persing, maar meestal wordt extra vierge olijfolie gebruikt. Om binnen de Europese Unie tot deze hoogste handelsklasse te worden gerekend, moet de olijfolie voldoen aan diverse chemische grenswaarden. Daarnaast mogen bij de officiële sensorische beoordeling geen gebreken, de zogenaamde defecten, worden vastgesteld en moet de olie fruitig ruiken en smaken.

Olijfolie met alleen een lage zuurgraad is dus niet voldoende. De kwaliteitsklasse wordt bepaald door een combinatie van chemische analyses en sensorisch onderzoek.

Het proefpanel

Geur en smaak van olijfolie laten zich niet volledig beschrijven met één laboratoriumwaarde. Daarom wordt olijfolie van de eerste persing ook beoordeeld door een getraind proefpanel. De panelleden proeven onafhankelijk van elkaar en letten onder meer op fruitigheid en op mogelijke gebreken, zoals ranzigheid, mufheid of ongewenste geuren en smaken die door fermentatie kunnen ontstaan, zoals de geur van oude wijn of aceton.

Panelleden beoordelen volgens een vastgelegde methode, gebruiken afgesproken begrippen en hun afzonderlijke beoordelingen worden statistisch verwerkt. Een erkend panel moet bovendien regelmatig aantonen dat het voldoende consistent werkt.

Sensorische analyse blijft mensenwerk. Daarom is training, concentratie en de juiste omstandigheden creeëren belangrijk tijdens het ruiken en proeven van olijfolie.

Nieuwe technieken

Naast chemische analyses en de beoordeling door getrainde proefpanels worden nieuwe technieken ontwikkeld om de kwaliteit van olijfolie te onderzoeken. De elektronische neus, of e-nose is daar een voorbeeld van. Een dergelijk meetsysteem analyseert chemische patronen en kan aanvullende informatie geven bij een kwaliteitsbeoordeling.

De opties voor analyse verschillen per apparaat en zijn volop in ontwikkeling. Vooralsnog vervangen deze technieken de officiële analysemethoden en het getrainde proefpanel niet.


Bronnen & verdieping